Current Issue Madhukari

અંક-૨, વર્ષ-૮, ડિસેમ્બર – ૨૦૨૩

આવનાર સંક્રમણકાળ કે સંકટ પછી ભારતીય કૃષિ માટે જ્ઞાનનું સર્જન

- બાબરા હેરિસ વ્હાઇટ

સારાંશઃ

આ પેપરમાં કૃષિલક્ષી જ્ઞાનના કિસ્સાનો ઉપયોગ કરેલ છે. અભ્યાસમાં સંસ્થાના બહુકોમવાદના ફાયદાને વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવ્યા છે. સંસ્થાના વિકાસ માટે છેલ્લા સૈકામાં જરૂરી નૂતન ટેકનોલોજીનું સંયોજન ઐતિહાસિક ભૌગોલિક એવા બે જૂથના વલણમાં કર્યું છે. તે દરેક ખરેખર બૌદ્ધિક વમળ છે. પ્રથમ જૂથની ગોઠવણમાં પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ કૃષિ સંશોધન માટેના વિકાસનું પુનઃ અર્થઘટન કરીને સંસ્થાકીય સાહચર્યના ફાયદાની વાત કરી છે. બીજા વલણમાં ટેકનોલોજી અપનાવવાને પરિણામે નડતા અવરોધોને અલગ કરવાની અને તેમના પર આધારિત પથ કે માર્ગ હજુ અસ્પષ્ટ છે તેની રજૂઆત કરી છે. ત્યાર પછીની વર્તમાન જરૂરિયાતોનું સામાજિક-પર્યાવરણીય સંક્રણ જે કૃષિના અસ્તિત્વમાં પહેલેથી છે તેના માટે સુઝાવ આપેલ છે.

ચાવીરૂપ શબ્દોઃ કૃષિ વિષયક સંશોધન, કૃષિ વિષયક પરિસ્થિતિશાસ્ત્ર, હરીયાળી ક્રાંતિ, નવીનીકરણ પદ્ધિતિ, સંસ્થાઓ, જૈવિક કૃષિ (ઓર્ગેનિક એગ્રિકલ્ચર)

મહિલાઓનું શ્રમમાં પ્રદાન અને નિર્ણય લેવાની શકિતઃ ગુજરાતમાંથી સાબિતી આપનારી બાબતો

- ઇતિશ્રી પટ્ટનાયક

સારાંશઃ


ગ્રામીણ ભારતમાં કૃષિલક્ષી પ્રવૃત્તિઓમાં મહિલાઓની સહભાગીદારી વધતી જાય છે. પરંતુ પ્રશ્ન એવો છે કે શું તેમની નિર્ણયશકિતની સ્વાયત્તામાં સુધારો થયો છે અથવા સમુદાયમાં કે ઘરમાં તેમનો દરજજો ઉંચો ગયો છે? પ્રસ્તુત પેપર ગુજરાતમાં પ્રશ્નાવલી પર આધારિત મોજણીમાંથી મળતા તારણો દર્શાવે છે કે સ્ત્રીઓ પર કામનો બોજો વધુ લાદવામાં આવે છે. પરંતુ તેમને મળતા લાભોમાં ઘટાડો થયો છે. તેમના માટે પ્રારંભિક કામનો સવાલ ઉઠાવવામાં આવે છે. મહિલાઓને કૃષિમાં કામ કરવા અને તેનો અમલ કરાવો પડે છે. તે માટેભાગે ખેતીવિષયક હોય છે. મહિલાઓની સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રકાશ પાડવાનો પ્રયાસ કરેલ છે. જે ઘણે ભાગે અદશ્ય રહયું છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે લિંગવાર પ્રવૃત્તિઓ દરજજો ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે અને કોઇ ખાસ પ્રવૃત્તિ અને તેની તમામ પેટાપ્રવૃત્તિ અથવા પેટાઘટકોને સંભાળપૂર્વક ધ્યાનમાં રાખવાની જરૂર છે. અન્યથા પ્રવૃત્તિના દરજજાનું કોર્ડિંગ કે સંકેતકો જેને લૈંગિક બાબતોમાં દર્શાવેલ છે. પ્રસ્તુત પેપરનો નિષ્કર્ષ એવો છે કે જો ભારતમાં ખેતીને સમૃદ્ધ કરવી હોય, ખેડૂતોનું જીવન પાર પાડવું હોય તો તેમને પોષાય તેવું ખાઘાન્ન પૂરું પાડવું જોઇએ. ભારતના નીતિ ઘડનારાઓએ આ અસમતુલાને સંબોધવાની જરૂર છે કારણ કે ઘણી ગ્રામીણ મહિલાઓ કામની અસંતુષ્ટિ સાથે મજબૂરી છે કે તેમને ખેતીમાં વધારે કામ કરવું પડે છે અને તે બિનકૃષિ કામગીરી કરતાં ઘરેલું પ્રવૃત્તિઓ નિઃસંદેહ સારી હોય છે.

ચાવીરૂપ શબ્દોઃ કૃષિમાં મહિલાઓ, પ્રારંભિક કામ, નિર્ણયશકિત, આવક પર નિયંત્રણ, ગ્રામીણ ભારત

ગામડામાં વસતા લોકોનું જીવન વધારવા પાણી વિતરણ સંચાલન કેવી રીતે કરવું?

- આર. દયાનંદ

સારાંશઃ


વિકસતા જતા દેશોમાં સામાન્ય રીતે કૃષિ સંબંધિત પદ્ધતિઓ વરસાદ પર આધારીત છે. ગરીબીનિવારણ અને પર્યાવરણસંરક્ષણની વ્યવસ્થા માટે જળવિભાજકોની સંખ્યા વધતી જાય છે. જળવિભાજક વ્યવસ્થાપનના વ્યવહારોની મહત્વની ભૂમિકા કુટુંબોની આજીવિકા માટે હોવી જોઇએ. પરંતુ વાસ્તવિકતાને જોઇએ તો આ અંગે વિપુલ અભ્યાસો થયા નથી અને જે થયા છે તે બહુ પ્રચલિત નથી. પ્રસ્તુત પેપરનો હેતુ ઇથિયોપિયાના બોનાઝૂરિયા જિલ્લાનાં કુટુંબોની આજીવિકા પર જળવિભાજક વ્યવસ્થાપનના વ્યવહારોની અસરની સૂક્ષ્મ સમીક્ષા કરવાનો છે. સંશોધનના અભિગમની સાથે વિશ્લેષણાત્મક રૂપરેખાનો અભિગમ એ વિશિષ્ટ હેતુ છે. અભ્યાસ અંગેની જરૂરી માહિતી મેળવવા યદચ્છ નિદર્શન પસંદગી પદ્ધત્તિનો ઉપયોગ હેતુપૂર્વક કર્યો છે. આ અભ્યાસ માટે બે ગામોમાંથી ૧૮૨ કુટુંબોની પસંદગી કરી હતી. એકત્રિત કરેલી માહિતીનું વિશ્લેષણ કરવા માટે એસ.પી.એસ.એસ. અને એસ.ટી.એ.ટી.એ. (SPSS and STATA) સોકટવેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો. વર્ણનાત્મક આંકડા જેવા કે આવૃત્તિ, ટકાવારી, મધ્યક, પ્રમાણિત વિચલન અને આનુષંગિક આધનો જેવાં કે કોઇ સ્કવેર, ટેસ્ટ, એક સાદો ટીરેસ્ટ તથા બાયનરી લોજીસ્ટીક રિગ્રેશન વગેરેનો ઉપયોગ વિશ્લેષણ કરવા માટે કર્યો હતો. અભ્યાસના તારણો દર્શાવે છે કે મોટાભાગના ઉત્તરદાતાઓ ભૌતિક જમીન અને પાણી સંરક્ષણના વ્યવહારો સાથે સંકળાયેલા હતો આને લીધે અભ્યાસના વિસ્તારોના કુદરતી સ્ત્રોતોમાં સુધારો થો છે. આર્થિક ફાયદો કુટુંબોને થયો છે. કુટુંબની આવકમાં વધારો તથા પાકના ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે. આ તમામ બાબતો કોઇ ને કોઇ રીતે તેમની આજીવિકામાં વધારો કરે છે. આમ છતાં જળવિભાજક વ્યવસ્થાપનના વ્યવહારો માટે પડકાર થાય છે. આના માટે સ્થાનિક લોકોની સામુદાયિક ભાગીદારી, બજારમાં પ્રવેશ, કૃષિવિષયક ટેકનોલોજી વ્યાપક બનાવવી, સ્થાનિક સંસ્થાઓને સુદ્ઢ કરવી વગેરે સૂચનો જળવિભાજક વ્યવસ્થાપનના વ્યવહારલક્ષી ધ્યેયોનું ઉપાર્જન કરીને આજીવિકામાં સુધારો કરે છે.

ચાવીરૂપ શબ્દોઃ જળવિભાજક વ્યવસ્થાપનનો વ્યવહાર, આજીવિકા ગ્રામીણ કુટુંબો, ઇથિયોપિયા

institute address

Thaltej Road, Near Doordarshan Kendra, Ahmedabad, 380 054 Gujarat, India.

contact / fax number

+91 79 2685 0598

+91 79 2685 1714